Terug naar 't begin van de eeuw...
...het begin van de film.
We gaan 't hebben over de eerste films en hun publiek.
Maar ook over de figuren op de achtergrond: Schrijvers, kunstenaars...
...die reikhalzend naar 't filmtijdperk en de moderne wereld uitkeken.
DE LAATSTE MACHINE
RUIMTE EN TIJDMACHINE
100 jaar geleden begonnen beelden te bewegen. Het sloeg meteen aan.
Films veranderden alles wat ze uitbeeldden.
Simpele dingen werden spannend en werden keer op keer bekeken.
Iedereen was geboeid door deze magische, mechanische uitvinding.
De Victorianen konden al sneller en verder dan ooit.
Te land, ter zee, en in de lucht.
Nu hoefde je je niet in trein of automobiel te wagen...
...en zeker niet in 'n nieuwerwetse vliegmachine.
Je kocht gewoon 'n bioscoopkaartje, dan kon je overal heen.
De nieuwe reismachines, treinen, stoomboten, ballons...
...kwamen voor in Verne's "Reis rond de wereld in 80 dagen".
Een race tegen de tijd.
Het werd rond 1870 tot 'n toneelstuk bewerkt.
Massa's mensen wilden zien hoe ze dat klaarspeelden.
Ze kregen waar voor hun geld: Een enorm spektakel, direct al 'n klassieker.
Een reis ervaren was voortaan belangrijker dan van A naar B gaan.
Je was niet meer gewoon onderweg, je onderging het.
Het begon met de trein.
De film was de laatste Victoriaanse machine. De trein de eerste.
Per trein reizen was een nieuwe ervaring, en vaak angstaanjagend.
Het ging onvoorstelbaar snel, soms wel vijftig kilometer per uur.
Veel passagiers voelden zich net pakketpost.
Het ergste was oog in oog te zitten...
...met onbekende mensen.
Alice ontdekte de nieuwe beklemming van de trein in Spiegelland.
Laat je kaartje eens zien, kind.
Laat hem niet wachten.
Zijn tijd ksot duizend pond per minuut.
Ik heb geen kaartje. Er was geen loket waar ik vandaan kom.
Daar was geen ruimte voor.
Het land daar kost 1000 pond per centimeter.
Je gaat de verkeerde kant op.
Je moet weten waar je heen gaat, al weet je je eigen naam niet.
Ze moet weten waar 't loket is, al kent ze 't alfabet niet.
Ze zal als bagage terug moeten.
Wisselen van locomotief.
Geen sprake van. Ik hoor helemaal niet bij deze reis.
Ik was net in 'n bos. Ik wou dat ik daarheen terug kon.
De reis van Alice is waarschijnlijk de raarste reis uit 'n boek.
Maar er schreven nog veel meer auteurs over het nieuwe fenomeen.
Victor Hugo en Heinrich Heine waren enthousiast.
De bloemen langs de weg zijn geen bloemen meer, maar strepen wit en rood.
Alles wordt een vlek.
De graanakkers zijn massa's geel haar.
Steden, torens en bomen...
...krioelen dooreen en dansen aan de horizon.
Onze kijk op de wereld moet veranderen.
De trein doodt de ruimte. We houden alleen de tijd over.
Het is net of de bergen en bossen van elk land naar Parijs optrekken.
Ik ruik de Duitse linden al.
De Noordzeegolven spatten tegen mijn voordeur.
Onzin.
Ik vind 't zo saai dat ik 't al na vijf minuten niet meer uithoud.
Niemand is z'n hond vergeten. Dat gejank komt van mij.
Een vlek, ja.
Wat heb je aan uitzicht als je niks goed ziet?
Gustave Flaubert z'n reactie is misschien wat karakteristieker.
In 'n trein is 't of je stilzit en 't landschap langsglijdt.
Treinreizigers waren toevallige toeschouwers geworden.
Voorlopers van het filmpubliek van vijftig jaar later.
Maar één passagier wou geen toeschouwer blijven.
De Franse schrijver Emile Zola.
Mijn taak is niet om mooie verhaaltjes te vertellen...
...of edele personages te scheppen.
Ik wil mensen tot in elke vezel van hun lijf laten voelen...
...wat ik heb gevoeld.
Voor "La bête humaine" heb ik mij in de wereld van de trein gestort.
Ik ben overal geweest, heb veel gepraat.
Maar voor de climax was passagier zijn niet genoeg.
Ik moest weten, voelen hoe 't is als 'n trein onbestuurd voortraast.
Er was maar één oplossing.
Het station keek geschokt toe hoe de dolle trein in rook en vuur voorbijraasde.
Zonder machinist of stoker...
...en de wagons vol soldaten die liedjes brulden.
Wie geeft er wat om de slachtoffers die hij maakt?
Hij stormt naar de toekomst. Bloed deert hem niet.
Onbestuurd davert hij verder door de nacht.
Een blind, doof beest, losgeslagen in dood en verwoesting.
Dat Zola dingen zelf wilde meemaken, was typisch voor zijn tijd.
Het liep vooruit...
...op de overgang van bewegende plaatjes naar echte de film.
Zola, voorop een locomotief gebonden...
...deed voor de lezer wat 'n camera zou doen voor de kijker.
Het publiek bij de actie betrekken.
Kijk naar wat schrijvers, schilders, en musici deden voor er film was...
...en je ziet de technieken die de film later overnam:
Close-up, verschuivend perspectief, montage...
...het gevoel van snelheid en de dramatiek van licht en donker.
Zij waren de pioniers van 'n nieuwe ervaring.
Net als de uitvinders van filmapparatuur.
Na 1896 kwamen er veel filmpjes.
Vooral 'n rit voorop 'n trein...
...was 'n dynamische manier van kijken.
Voor de prijs van 'n kaartje kon iedereen Zola zijn.
Maar de eerste beelden...
...waren niet van 'n voortrazende, maar van 'n stoppende trein.
Nu is 't vreemd, maar de Lumière-film veroorzaakte een sensatie.
Hij werd in de hele wereld geïmiteerd.
Hij snelde pijlsnel op je af.
Alsof hij de duisternis wou doorboren...
...je beenderen wou verpletteren, en dan de zaal, ja, 't hele gebouw.
De Rus Maxim Gorki overdreef wel.
Kort daarna werden de naïeve reacties op films...
...geparodieerd in de films zelf.
Het publiek werd 't al gauw zat.
Zelfs treinritjes waren niet leuk meer.
Hoe zorgde je dat de mensen terugkwamen?
Het antwoord was heel eenvoudig.
Seks.
Treincoupés waren 'n ideale plek voor allerlei gefoezel.
Filmmakers zagen hun kans schoon.
Ze bden filmpjes aan, meestal onder de titel "Een kus in de tunnel"...
...om de treinfilms levendiger te maken.
Die werden er op 'n geschikte plek tussen gezet.
Zo ontstonden de eerste gemonteerde films.
De trein bleef boeien, en niet alleen seks had daar baat bij.
Het bood ook de misdaad nieuwe kansen.
De producenten roken hun kans. "A daring daylight burglary"...
...ging over 'n diefstal en speelde in Sheffield.
Het publiek, en de rover zelf ook, dacht dat hij was ontkomen.
Maar 't publiek ziet niet dat de politie opbelt en hem laat arresteren.
Een van de eerste filmlessen:
Niet alles vertellen maakt 't spannender.
Wat je niet laat zien, is net zo belangrijk als wat je wel laat zien.
De film deed 't goed en de maker dacht 'm in Londen duur te kunnen verkopen.
De grootste distributeur was 'n Amerikaan, Urban.
Die zag mogelijkheden en bood 50 pond voor de wereldrechten.
Motteshaw, de maker, ging tevreden naar huis.
Maar in de VS bracht de film 'n fortuin op onder de titel "Daylight robbery".
Dat was niet alleen 'n succes, maar beïnvloedde ook 'n beroemde opvolger:
"The great train robbery".
Ook filmisch sloeg deze film in als 'n bom.
Voor de eerste keer bedreigde 'n film de kijker.
Een tweede bedreiging die veel werd verfilmd...
...was de komst van de auto.
De komst van de auto inspireerde de pionier Hepworth...
...tot 't maken van de eerste rampenfilms.
Alle vroege autofilms gingen over rampen en ongelukken.
Men wilde de auto-anarchie aan banden leggen...
...maar automobilisten en filmmakers bleven geïnspireerd.
Dankzij de autofilms werden stunts en trucages steeds beter.
Ook die met poppen.
Niet alleen 't publiek was gefascineerd door auto's. Ook schrijvers.
De populairste wegpiraat was wel meneer Pad.
Hij verhoogde zijn snelheid.
De auto verslond de straat en sprong de weg op.
Hij besefte alleen nog dat hij eens te meer Pad was.
Onovertroffen, Pad de Verschrikkelijke, de verkeersbedwinger.
De heerser van de weg, voor wie iedereen moet wijken.
Of hij wordt verpletterd en naar de duisternis verwezen.
In hetzelfde jaar als "The wind in the willows"...
...kwam 't futuristische manifest van Matinetti uit.
De grootsheid van de wereld is verrijkt met een nieuwe schoonheid.
De schoonheid van de snelheid.
Een raceauto, gesierd met pijpen als slangen...
...een brullende, jagende machine...
...is mooier dan een Grieks standbeeld.
Sneller, idioot. Sneller.
Sneller.
Voortrazend als Pad of Marinetti leek je zo 't luchtruim te kunnen kiezen.
De auto bracht de droom van vliegen dichterbij.
Begin deze eeuw werd met smart gewacht op de uitvinding van 't vliegtuig.
De film gaf de mensen alvast 'n voorproefje.
Zo bleven de verwachtingen gespannen, tot de werkelijkheid zover was.
Voorlopig kon je alleen per ballon de lucht in.
Een hachelijke onderneming...
...waar alleen militairen, architecten, en zonderlingen zich aan waagden.
Félix Tournashon gaf de ballonvaart 'n ander imago.
Deze tekenaar en fotograaf stond bekend als Nadar.
In 1863 trok hij veel aandacht met zijn nieuwste stunt.
Het Genootschap voor Luchtvaart kondigt met trots een sensatie aan:
Het opstijgen van een reusachtige heteluchtballon...
...van de Champs Elysées.
Aan boord zijn belangrijke personen uit de beau monde en de kunstwereld.
Alles is gedaan om de expeditie uit te rusten...
...voor alle mogelijke gebeurtenissen.
Nobele wijnen, bonbons, delicatessen...
Zelfs een tolk...
...die de talen van alle stammen van Afrika beheerst.
Het ging maar 'n paar kilometer goed. Toen doken ze de klaprozen in.
Wat er gebeurd was als ze Afrika hadden gehaald...
...was al beschreven door de secretaris van 't genootschap: Jules Verne.
In "Vijf weken in een luchtballon" ging hij de lucht in...
...wat 'n geheel nieuw perspectief bood.
In de verte doemde Timboektoe op...
...de mysterieuze vorstin van de woestijn.
Dr. Ferguson bevestigde dat de kaarten klopten.
De stad is in 'n grote driehoek gebouwd, op een vlakte van wit zand.
De stad zag eruit...
...als dobbelstenen en knikkers. Vanuit de lucht dan.
Hoe beeldend Verne ook kon schrijven...
...met een camera in 'n ballon kon iedereen 't zelf zien.
Van boven zag je patronen...
...die voor de mieren beneden onzichtbaar waren.
Maar als je nog verder wou gaan, moest je toch Verne lezen.
Met zijn ballonverhaal begon hij aan 'n carrière als SF-schrijver.
Veertig jaar lang nam hij de lezers mee op vreemde reizen.
Naar 't binnenste van de aarde, de zeebodem...
...de hemel langs en de ruimte in.
Verne beschreef de reizen in detail.
Hoe konden de eerste films even overtuigend zijn?
Hoe konden ze Verne's verbeelding waarmaken?
De mensen raakten gewend aan onmogelijke reizen.
Die leken niet alleen mogelijk, maar onvermijdelijk.
Het was net of ze al in 't echt waren gebeurd...
...en gevangen in filmbeelden.
Maar reizen hoef je niet alleen door de ruimte. 't Kan ook door de tijd.
Reizen door de tijd was al 'n populair idee toen H.G. Wells zei hoe 't moest.
Er zijn eigenlijk vier dimensies.
De drie dimensies die iedereen kent.
En een vierde: De tijd.
Er wordt ten onrechte onderscheid gemaakt...
...tussen de eerste drie dimensies en de vierde.
Ons bewustzijn beweegt zich in één richting door de tijd.
Van 't begin van ons leven tot 't eind.
Reizen door de tijd is dus even gemakkelijk als fietsen.
Ik kan naar voren, naar achteren, omhoog en omlaag.
Waarom niet heen en weer in de tijd?
Maar...
...als ik wegga...
...blijft u achter.
Of u moet met me meegaan.
Maar misschien is het verkennen van de tijd niet nodig.
Als u nu 's kon zorgen dat hij om u heen draait?
Wells werd gelezen door Robert Paul, 'n instrumentenmaker.
Paul had al 'n kopie gemaakt van Edisons Kinetiscope...
...en daarna 'n camera bedacht om er films voor te maken.
Maar vooral tijdreizen prikkelde zijn inventiviteit.
Nu kon hij zijn camera op 'n leuke andere manier gebruiken.
En als het aansloeg, verdiende hij er nog aan ook.
Hij vroeg patent aan op 'n nieuw soort tentoonstelling...
...waarbij de toeschouwers dit zagen:
Beelden uit de toekomst of 't verleden.
Men krijgt het idee van 'n reis door de tijd.
Ik denk aan podia met daarop 'n aantal gasten.
En een opening naar 'n scherm waarop beelden te zien zijn.
Paul is niet rijk geworden van z'n tijd- machine. Hij heeft er nooit een gemaakt.
Geen tijd.
Hij werd namelijk de grootste handelaar in films en filmapparatuur van Engeland.
Rare handel, tijd.
Wat vervelend nou.
Elke keer dat ik snij, gaan ze weer aan elkaar.
Je weet niet hoe 't moet met spiegeltaarten.
Eerst uitdelen, en dan snijden.
Lekker.
Nee, dank u. Ik niet.
Zo. En nu snijden.
Alice had ontdekt dat je alleen vooruitkwam door achteruit te gaan.
De Victorianen speelden met de tijd...
...maar 40 jaar latern kon je die bewaren, weggeven...
...indikken en uitrekken.
Je kon de tijd vastleggen in de vorm van foto's...
...grammofoonplaten, pianorollen en nu bewegende beelden.
Films manipuleerden de tijd.
De gebroeders Lumière lieten de wereld kennismaken...
...met de geneugten van reizen door de tijd.
Louis en Auguste waren familiefotograaf...
...toen hun vader in 1894 'n Kinetiscope kocht.
De ontwerper was Thomas Edison. Zij moesten dat ontwerp verbeteren.
De Kinetiscope vertoonde één stuk film, steeds hetzelfde.
De Lumières vonden 'n apparaat uit dat meer kon.
Het was zowel projector als camera: De Cinématographe.
Een van hun eerste filmpjes was van werknemers die hun fabriek verlaten.
Edisons apparaat was log, de Cinématographe draagbaar.
Nu kon het echte leven worden vastgelegd.
De Cinématographe kon vooruit én achteruit.
De mensen geloofden hun ogen niet. Wat ze zagen, kon helemaal niet.
Films achterstevoren draaien werd veel gedaan.
Vijf jaar later was 't het enige wat amusant was aan deze film.
De kijkers vonden het enig.
Ze waren nu meester van de tijd. Die werd voor hun ogen gemanipuleerd.
De film speelde al met de tijd voor Albert Einstein hem begrijpelijk maakte.
De film als tijdmachine begon ook andere zwaargewichten te interesseren.
Sigmund Freud, Marcel Proust, zelfs de Franse filosoof Henri Bergson.
Volgens mij kan de Cinématographe...
...een bijdrage leveren aan de filosofie.
De film geeft ons inzicht in ons geheugen.
Je moet films, of zelfs de losse beeldjes ervan, zien...
...als momentopnamen die terug te spelen zijn zoals we herinneringen oproepen.
We kunnen bijna zeggen dat film 'n model is van 't bewustzijn.
Als het apparaat in rust is...
...zie je niets.
Maar als het werkt, lijkt het te leven.
Naar de film gaan, is een filosofische ervaring.
Hoe ouder ik word, hoe minder zin ik heb om 't huis uit te te gaan.
Als deze roman nog langer wordt, geldt dat ook voor de lezer.
Ik heb in geen jaren 'n film gezien. Ik hoor dat ze geraffineerder worden.
Er zijn mensen die ze met mijn boek vergelijken.
Met 'n film ga je iemands geest binnen, zeggen ze.
Waar houdt 't op?
Misschien sturen ze 't een keer via de telefoon.
Net als ze nu doen met toneelstukken.
Stel je voor.
Een stukje taart?
Doet dat u aan iets denken?
Wat 'n patiënt bij mij doet...
...is 't uitzicht vanuit 'n rijdende trein beschrijven.
Een paar jonge patiënten hebben me verteld over de Kino.
En volgens collega's, Otto Rank bijvoorbeeld...
...kan dit ook 'n route zijn naar 't onderbewustzijn.
Een massa in 't duister geprojecteerde beelden.
Net dromen, zeggen ze.
Ze denken met deze primitieve fantasieën...
...dromen te kunnen interpreteren.
De Kino is vulgair modern vermaak.
Ik denk niet dat hij ons veel kan vertellen over de mens.
Alleen dat we in decadente tijden leven.
Misschien wel decadent, maar ook steeds lonender.
Tijd was steeds meer geld, en arbeiders zetten ook hun vrije tijd om in geld.
Hoe groter de druk werd van klokken, schema's, roosters en deadlines...
...hoe groter ook de behoefte werd aan vrije tijd.
Een tijd van verzinsels, dromen, fantasieën.
In de bioscoop neemt de arbeider wraak op de tirannie van de moderne tijd.
In deze komedie erft 'n man pas op 'n bepaalde leeftijd.
Daarom versnelt hij de tijd en daarmee 't leven.
Na de grappen van achterstevoren, te snel en te langzaam...
...werd duidelijk dat bewegende beelden 'n extra dimensie hadden toegevoegd.
De film werd al spoedig 'n ruimte- en tijdmachine...
...die 't onmogelijke zichtbaar maakte.
Hij was 'n tegenwicht voor de machines die nu 't leven beheersten.
Lang voor mensen hadden gehoord van relativiteit of psychoanalyse...
...speelden ze spelletjes met ruimte, tijd, en geheugen.
Het was 'n repetitie voor de moderne wereld.
Een speeltuin om te leren omgaan met de nieuwe eeuw.